’De kliniek’, roman van cultfiguur Mohamed Bouanani, nu ook in het Nederlands

Tot zo’n tien jaar geleden had bijna nooit niemand gehoord van Ahmed Bouanani, maar de kunstenaar is inmiddels een cultfiguur in de cinematografische wereld. Hij is vooral bekend als auteur van een roman, De kliniek, zijn dichtbundel Les Persiennes en een speelfilm, Le Mirage. Zijn roman was onvindbaar tot hij in 2012 opnieuw uitgegeven werd door uitgeverij Verdier in Frankrijk en Dar El Kitab in Marokko. Onlangs is deze ook in het Nederlands verschenen, schrijft NRC.

’De Kliniek’ speelt zich af in een ziekenhuis, een metaforische plaats waar de auteur getuigt over de Marokkaanse samenleving in die periode. De hoofdpersoon komt door ’een grote ijzeren poort’ het ziekenhuis binnen, het gebouw heeft meer weg van een gevangenis waar iedereen aan zijn lot wordt overgelaten en het is ook nog maar de vraag of hij ooit weer terug naar huis mag. Hij ontmoet er andere ongelukkige patiënten zoals Vrijbuiter, Ruft en de Kegel, die hun tijd doorbrengen met het vertellen van schuine moppen, sterke verhalen en smerige roddels.

In dit felle en hinderende betoog wordt de hoofdpersoon overweldigd door visioenen, nachtmerries en hallucinaties. Wanneer je de roman in de context plaatst van andere werken van Bouanani krijgt dit verhaal nog meer betekenis. Bouanani leefde van 1938 tot 2011 en was naast filmmaker, schrijver en dichter ook nog tekenaar, professioneel filmmonteur en regisseur. Hij werkte lang in de archieven van het Marokkaanse Centrum voor Cinematografie waar hij tussendoor onderzoek deed naar films over het leven van gewone Marokkanen. In zijn tijd werd dit soort werk vaak gecensureerd, waardoor men hem verdacht van communistische sympathieën.

’De kliniek’ leest dus als een statement. Met een bijtende spot, maar ook met tederheid, beschrijft Ahmed Bouanani het dagelijkse leven van de ommuurde wereld van de kliniek. Hij maakt gebruik van een taal die rauw, maar ook poëtisch, lyrisch en visionair is. De verteller doet zich voor als een soort dubbelganger van de auteur, die zelf in een ziekenhuis voor tuberculosepatiënten verbleef. Bij zijn binnenkomst in de kliniek beseft hij meteen door dat hij wordt "getrakteerd op een nietige dood, onder bergen desinteresse en vergetelheid". Dit is een metafoor voor een land dat zijn rug keert naar zijn burgers en naar zijn verleden. Zoveel desinteresse kan niets goed voortbrengen, daarom betoogt de verteller over het belang van de herinnering en het opbouwen van een collectief geheugen.

Vijf jaar voor zijn dood verdween Bouanani uit het publiek nadat een brand in zijn huis een deel van zijn werk verwoestte. Zijn dochter Touda, die zelf videokunstenaar is, zette zich daarna in om het werk van haar vader te verzamelen en te verdelen. Haar werk leidde onlangs nog La septième porte (De zevende deur), een geschiedenis van de Marokkaanse film, waaraan Bouanani een groot deel van zijn leven heeft gewerkt, maar die nog niet eerder werd gepubliceerd.